ritueel; rituelen; ritueel gedrag; ritualisering van gedrag; obsessieve-compulsieve stoornis; autisme



Toelichting op:

"Ritueel gedrag - Een psychologische kijk op dit universele fenomeen"

Auteur: Peter Prudon

 

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

136 blz., waarvan 118 bladzijden inhoudelijke tekst.

 

(De gebruikte Arial-10 letter in dit boek heeft veel minder ruimte nodig dan de meer gebruikelijke Times Roman-12 letter. Dit boek zou anders ongeveer 180 blz. dik zijn. De letter is ook rustiger voor de ogen.)

 

Winkelprijs: Ä15,95

 

 


Uit het voorwoord:

Wat hebben de pathologische, zelfschadende rituelen van dwangpatiŽnten, of de starre routines van autisten, gemeen met algemeen aanvaarde, culturele rituelen, zoals offerrituelen, festiviteiten, uitvaartceremonies, herdenkingen, inwijdingen, omgangsvormen, kinderritueeltjes, etc.? En wat hebben de laatste onderling gemeen? Bepaald een uitdagende vraagstelling, die in 1907 en later door Freud al eens was geŽxploreerd (dwangneurose vs. erediensten), maar niet op een manier die velen overtuigd heeft. Dit beknopte boekje is een poging om het anders, en hopelijk beter, te doen.

Ö.

Het boek is meer wetenschappelijk dan populair-wetenschappelijk van opzet, ook al doordat het toewerkt naar een hoog abstractieniveau, maar door de vele voorbeelden en het vermijden van jargon is het toch goed leesbaar voor de in psychologie en antropologie geÔnteresseerde ontwikkelde leek. Daaraan draagt ook het vermijden van overbodige referenties.

 

 

Inleiding

In dit essay wordt het fenomeen ritualisering van gedrag geanalyseerd. Gedrag is geritualiseerd, als het moet voldoen aan regels die niet rationeel en praktisch zijn. Het aan regels voldoen op zich is het punt niet, want dat gebeurt ook in het volgen van een recept of montagehandleiding. Het gaat erom dat de gedragsvoorschriften hetzij arbitrair lijken, hetzij van sterk symbolische aard, of beide. Bovendien moeten de voorschriften vaak vrij strak of zelfs star opgevolgd worden.

Mijn interesse in rituelen in het algemeen komt voort uit wetenschappelijke nieuwsgierigheid naar dwangneurotische rituelen en het rituele karakter van veel dwangmatig en autistisch gedrag. Deze zullen dan ook de meeste aandacht krijgen. Maar eenmaal bezig zijnde met het onderwerp, werd interessant waarom er ook in heel andere situaties rituelen vertoond worden - met een heel andere achtergrond en functie -, en waar dan de gelijkenis met pathologische rituelen op berust.

Eerst wordt ritueel gedrag in het algemeen geanalyseerd en vervolgens worden soorten rituelen onderzocht op hun bijzonderheden, motivatie en functie. Die zullen alle drie blijken te verschillen voor de diverse soorten rituelen, en dat is de basis voor de hoofdstukindeling. De meeste aandacht zal uitgaan naar dwangneurotische rituelen, gevolgd door normaal ritualisme bij jonge kinderen, en rituele aspecten van autistisch resp. dwangmatig gedrag (gedrag typerend voor de dwangmatige persoonlijkheid). De gedragsvoorschriften lijken hier nogal arbitrair te zijn en de rituelen vaak een privťaangelegenheid, reden om de betreffende hoofdstukken te groeperen als deel I.

Deel II betreft voornamelijk gemeenschapsrituelen, vaak ceremonies genoemd. De gedragsvoorschriften hier zijn veeleer geŽnt op mythen en/of op de dominante godsdienst, en/of op een symbolische functie van het betreffende gedrag (bijvoorbeeld herdenkingen, inwijdingen). Ze lijken vaak een belangrijke functie te vervullen voor de betrokken individuen en/of voor de gemeenschap als geheel.

De diverse inzichten zullen in het voorlaatste hoofdstuk samengevat worden en in het laatste hoofdstuk geÔntegreerd worden tot een algemene theorie over ritualisering (deel III).

 

 

Uit het laatste hoofdstuk: Conclusie

Tot ritueel gedrag nemen mensen hun toevlucht als instrumenteel of hedonistisch gedrag niet beschikbaar, onmogelijk, ontoereikend of niet zinnig is, of ondanks zijn ogenschijnlijke functionaliteit gevoelsmatig blijft falen. De mens neemt dan zijn toevlucht tot vanuit instrumenteel of hedonistisch oogpunt arbitrair gedrag, dat echter vanuit symbolisch oogpunt of vanuit een mythe niet arbitrair hoeft te zijn. Als zodanig vervullen diverse rituelen, of een lichte ritualisering van op zich niet-rituele activiteiten, een belangrijke functie voor het individu en/of de gemeenschap. Het meest problematisch zijn ze in de psychopathologie, waar ze ontstaan als de normale gedragsregulatie ondermijnd wordt door continue negatieve feedback, door aansturingproblemen, of door ontwikkelingstoornissen. Dan kunnen ze in een negatieve feedbackloop raken, waarbij het gedrag doldraait.

 

 

 

Inhoudsopgave (beknopt)

 

Inleiding

1

 

 

1. Instrumenteel vs. ritueel gedrag

2

 

 

 

 

Deel I: Rituelen op basis van arbitraire regels

8

 

 

2. Rituelen als magische bezwering

9

2.1 Onvoldoende greep als achtergrond

9

2.2 Arbitrair in plaats van functioneel

10

2.5 Bijgelovig gedrag bij topprestaties

14

2.6 Dwangneurotische bezweringsrituelen

16

 

 

3. Ritualisering in reactie op een onvolledigheidsgevoel

18

3.1 Het hardnekkige gevoel van onvolledigheid of onvrede bij dwangpatiŽnten

18

3.2 Verschuiving van het doelstreven naar bijkomstigheden

19

3.4 Een ordeningsritueel met complexe achtergrond en functie

24

3.6 Een gebrek aan betrokkenheid als bron van de beleving van onvolledigheid

27

 

 

4. Ritualisering op basis van doelgerichtheidtekort

30

4.1 Verstrikking in bijzaken en doelvervreemding

30

4.3 Verregaand gerichtheidsverlies op directere gronden

34

4.5 Rituelen met een spelfunctie

39

 

 

5. Ritualiseren voortvloeiend uit een ontwikkelingsfase

43

5.1 Ritualisme in de kindertijd

43

 

 

6. Ritualiseren o.i.v een ontwikkelingsstoornis: autisme

49

6.2 Minder ontwikkelde en parate context voor waarnemen en oordelen

51

 

 

7. Ritualiseren o.i.v een ontwikkelingsstoornis: de dwangmatige

54

7.2 Interpretatie van het dwangmatig gedrag

55

 

 

 

 

Deel II: Rituelen op basis van symbolen of mythen

62

 

 

8. Rituelen rondom een positieve discontinuÔteit

63

8.1 Nieuwe levensfasen

63

8.2 Maatschappelijke hoogtepunten

66

 

 

9. Rituelen rondom negatieve discontinuÔteit

69

9.1 Rouwplechtigheden

69

9.2 Afscheidsrituelen als verwerking belemmerd is of dreigt te worden

70

 

 

10. Inwijdingsriten

76

10.1 Toetredingen

76

10.2 Initiatieprocedures in de puberteit/adolescentie

77

 

 

11. Gemeenschapsrituelen

84

11.1 Rituelen die het gemeenschapsleven bevorderen

84

11.2 Rituelen die het gemeenschapsleven stroomlijnen (omgangsvormen)

86

11.3 Rituelen rondom feestelijke momenten

89

 

 

12. Offerrituelen

91

12.1 Het mensenoffer bij de Azteken

91

12.2 De Eucharistie in de katholieke mis

93

12.3 Het berenoffer bij Noorse volkeren

97

 

 

 

 

Deel III: Integratie van de gezichtspunten

100

 

 

13. Samenvatting van de besproken rituelen

101

 

14. Een theorie over ritualisering van gedrag

107

14.1 De essentiŽle kenmerken van rituelen

107

14.2 Motivatie tot ritualisering

108

14.3 Manieren om te ritualiseren

111

14.4 Functievervulling, effectiviteit

114

14.5 Mate van starheid

117

14.6 Functievervreemding van rituelen

117

 

Klik hier voor een inkijkexemplaar (selectie passages). Gebruik de terugkeerknop van de browser om naar deze pagina terug te gaan.

 

Klik hier voor de volledige inhoudsopgave.

 

Klik hier voor de index van namen.

 

Klik hier voor de hoofdpagina van FZP-press.

 

Het boek is verkrijgbaar bij de boekhandelen bij de internetboekhandels (aanbevolen).

Om het boek rechtstreeks te bestellen, stuur een e-mail naar info@fzp-press.nl onder vermelding van: Bestelling Ritueel gedrag, alsmede van uw naam en adres.
Service: Zij die de cursus Klinische Psychologie bij de NHA, OPC en Psychodidact volgen of gevolgd hebben (wel even vermelden), hoeven geen verzendkosten te betalen.